We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk (Jan Rotmans).
De wereld moet en gaat op alle vlakken meer duurzaam en meer gelijkwaardig worden. Niet alleen in het ecosysteem en in de economie, maar ook in het sociale milieu. Een verandering van tijdperk, transitie genaamd, voelt voor veel mensen als een bedreiging. Het oude biedt geen zekerheid meer en het nieuwe biedt nog geen houvast. Jitske Kramer noemt dit in haar boek Tricky Tijden de liminale fase of ruimte. In dit ‘ondertussen’ is er de kans om een innerlijke reis te maken, jezelf uit te dagen door vragen te stellen als ‘wie ben ik’ en ‘wat vind ik belangrijk’ en ‘wat doe ik om actief te handelen in lijn met wat ik belangrijk vind’. Dit leidt dan tot persoonlijke groei en transformatie, maar ook tot de transformatie van de samenleving, wanneer je je beseft dat we allemaal deel uit maken van een groot systeem. Maar in het ondertussen bestaat ook het gevaar dat zij die zo’n innerlijke reis minder makkelijk maken of niet de mensen om zich heen hebben die hen hierin goed bevragen of begeleiden, de innerlijke onrust toe schrijven aan een ander, een zondebok, soms een hele groep. En dat men aanklampt bij de sjamaan die wel woorden geeft aan het onderbuikgevoel, maar niet de taal van liefde en kindness spreekt en die eerder tot polarisatie en haat aanmoedigt dan zorgt voor verbondenheid (de trickster).
De oude wereld werd gedomineerd door sociale systemen. Deze systemen zijn diep in onze onderbuik verankerd. Ze hebben ons denken, voelen en handelen honderden zo niet duizenden jaren bepaald. Wat al deze systemen met elkaar gemeen hebben? Ze brengen scheidslijnen aan tussen mensen op grond van ras, etniciteit, geloofsovertuiging, sekse en gender en seksuele oriëntatie. Deze scheidslijnen markeren een dominante, superieure groep, die vaak onwetend en onbewust is van hun privileges, en een ‘other’ group (Aminata Cairo), die zich ondergeschikt en minderwaardig leert te voelen, die zich altijd moet aanpassen aan de gevestigde norm en er zelfs dan vaak niet echt bij mag horen of toe mag doen. Deze groep wordt dan getolereerd op voorwaarde van aanpassing en integratie. Wat neerkomt op zelfloochening voor die betreffende groep. Deze verdeeldheid belet dat liefde vrij kan stromen en dat er empathisch en begripvol met ’the other’ wordt omgesprongen en maakt discriminatie, uitsluiting, uitbuiting en onderwerping mogelijk.
Voor de ‘other’ groepen is het dagelijks merkbaar en omdat zij tot op heden vaak geen machtsposities hebben bekleed, hebben ze gevoelens van de schaamte die hoort bij minderwaardigheid en de hopeloosheid en de woede die horen bij onderdrukking diep geïnternaliseerd. En omdat de prijs voor erbij mogen horen het verkopen van de eigen ziel of het verloochenen van de eigen roots was, zijn ze zichzelf vaak langdurig kwijt geraakt.
De mensen die behoren tot de dominante groep, vaak de ‘winnaars’ vanuit wiens perspectief de geschiedenis is geschreven en doorverteld, voelen zich vaak angstig en bedreigd door de verandering in het sociale domein nu meer mensen uit ‘other’ groepen zich stevig uitspreken over hun ervaringen en een andere kant van dezelfde geschiedenis ten gehore brengen. Hun trots en onschuld blijken fragiel (Gloria Wekker, Robin DiAngelo).
Deze systemen brengen dus scheidslijnen aan die direct ingrijpen op onze mentale gezondheid en niet in positieve zin.
Deze systemen heten onder andere racisme, imperialisme, patriarchaat, seksisme, homo- en transfobie en Calvinisme.
Ze zijn zeer moeilijk te veranderen, omdat ze zo diep in the dark web van onze programmering terecht zijn gekomen en vaak geen onderdeel vormen van het directe zelfbeeld. Mensen herkennen heel dikwijls het racisme, seksisme en patriarchale masculiniteit niet in zichzelf.
Volgens bell hooks is het patriarchaat een politiek-sociaal systeem dat mannen aan macht en aan dominantie koppelt, en vrouwen als zwak en ondergeschikt beschouwt. Het schadelijke systeem wordt niet alleen door mannen in stand gehouden, maar ook door individuen met een patriarchale ideologie, ongeacht hun genderidentiteit. Hooks’ definitie benadrukt de noodzaak om mannelijkheid opnieuw te definiëren en te bevrijden van de patriarchale hegemonie, waarbij zowel mannen als vrouwen samenwerken om een meer gelijkwaardige en liefdevolle samenleving te creëren. In deze nieuwe definitie die zij feministische masculiniteit noemt herstellen mannen de relatie met hun voelende emotionele zelf en leren zij relationele vaardigheden. Dan kan liefde stromen en gaan empathie en geweten weer de boventoon voeren.
Voor mij is de vraag niet zozeer of mensen racistisch, seksistisch en homo- en transfobisch zijn, maar de mate waarin ze zich ervan bewust zijn en er verantwoordelijkheid voor kunnen en willen nemen die telt!
In deze tijd van transitie naar een ander tijdperk vind ik het belangrijk dat we de chaos en onrust in en tussen ons begrijpen tegen de achtergrond van verlies van iets ouds, wat een rouwreactie teweegbrengt die vele gezichten kent (ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie en uiteindelijk acceptatie, Elisabeth Kübler-Ross). Uiteindelijk is transitie ook opwindend in positieve zin. Het biedt ons de kans om mensen onderling en mens en natuur weer te gaan ervaren als one body. Ik nodig iedereen uit met mij te oefenen in het leren koel houden van het hoofd, kalm aanwezig te leren zijn bij de onrustige onderstromen in ons en oude systemen die in ons geplant zijn op te sporen en uit te dagen. Een betere wereld (milieu) begint bij onszelf.
Lees- en luistertips:
The Will to Change, bell hooks
Tricky Tijden, Jitske Kramer
Holding space, Aminata Cairo
Omarm de chaos, Jan Rotmans
Modelverhalen, Reflecties op Aziatische Roots, samengesteld door Liang de Beer
Brief History of Mysogyny, Jack Holland
Witte Onschuld, Gloria Wekker
De Zeven Vinkjes, Hoe mannen als ik de baas spelen, Joris Luyendijk
White fragility, Robin DiAngelo
Radeloze Helden, Maaike Meijer
Uitverkoren, Hoe Nederland aan zijn zelfbeeld komt, Saskia Pieterse en Janneke Stegeman
Fluwelen Woede, De pijn voorbij: opgroeien als homo in een heterowereld, Alan Downs
Ecosofie Podcast, Marnix Kluiters
